Pepe Artolaren 1890eko bertsoak

Luis Karrili 1890ean Donostian egindako harrera
(Sorollaren margoa)

Honako bertso-paper hau Pepe Artola handiarena da. Idazle umoretsua eta pertsonaia bitxia, beste blog sarrera batean ere aipatu nuen Pepe Artola bereziki estimatzen dudala.

Bertso hauetan ere ikus daiteke bere ukitu berezia: 1890ean Donostiako traineruak Luis Karrilen gidaritzapean Ondarroa garaitu zuen desafio famatu hura, blogean hainbat aldiz aipatu duguna, du gai bertso-paperak. Estropada horri buruzko hainbat gauza komentatzearekin batera, 9. estrofan Ondarroako patroi Anbrosio Bedialaunetaren hitzak erabiltzen ditu, herri hartako bizkaieran: "Zer uste dozu: kara emotera zozala Paristarrari". 

Aipatzen dituen kontuen artean: 13. estrofan aipatzen duen bandera Bilboko Club Nauticok Ondarroari emanikoa da, Invencible del Cantábrico titulua ematen ziena. Bandera horrek aitortzen zuen titulua kuestionatzea izan zen desafioaren abiapuntua, Kantauri itsasoan nagusi izan nahi bazuten uretan Donostia garaitu beharko zutela esaten baitzuten donostiarrek.

7. estrofan kontatzen du tolosarrek Donostiaren kontra egin zutela apustu, esaten denez lekeitiarrek Ondarroaren kontra egin zuten bezala.

Amaitzeko bi ohar: tituluan azaroa badio ere, abendua behar du; eta 1. estrofatik aipatzen den Luix Torrekua Luis Karril da, honezkero ondotxo jakingo duzuen bezala. Horra bertsoak:

Estropara, Donostiarrak eta Ondarruatarrak jokatua, Azaroaren 2-an, 1890-an
1.	8.
Estropararik iñon jokatu	Bi egunetan egualdiyaren
baldin bada sekulan fin,	beldurraz ziran geratu,
Donostiarrak jokatu dute	irugarren goizian obea
Ondarruatarrarekin;	zitzaioten, bai, gertatu;
uste bañan lan txarragoari	lagun guztiyak patroiarekin
ziyoten aietxek ekin,	ziran ontziyetan sartu,
toki onian abiya ziran	eta nor bere tokiyetara
Luix Torrekuarekin!	jokatutzeko prestatu.
2.	9.
Lenaztandik milla duruak	Ango patroiak au esan ziyon
jartzen zituzten ain fiyo,	Luis Donostiarrari:
nairik beraren indarkeriya	«Zer uste dozu: kara emotera
zeruetaraño iyo;	zozala Paristarrari?».
bañan emengo jendiak sendo	Luisek sendo erantzun ziyon
aienari eldu diyo,	erdi parrez Anbrosiori:
beren arrunka urgullutsuak	«Zein dan geiago apostur' ontan
ziradelako meriyo.	ikusiko degu ori».
3.	10.
Bein jokatu nai, bestian uka,	Abiya ziran korneta jota
urrenguan berriz ixill,	biyak batetan lanian,
ibilli dute luzaro ontan	Donostiarrak artutzen diyo
zenbait istillu ta naspill;	aurria lenen golpian;
bañan azkenik konpondu ziran	ain gozokiro zetozen pozez
jokatzeko legez ta abill,	emenguak iya aidian,
Donostiarrak pozez joan ziran	aietako bi miñez gauz ez ta
naiz erdiyak birian ill.	erori ziran birian.
4.	11.
Gabez tranpiyan beiñ etorrita	Emengo denak oso ta bizi
nai zuten proban aritu,	iritxi ziran gordiñak,
eta emengo ondarruarrai	bestiak berriz asnase gabe,
ziyoten zerbait agindu;	odoltsu eta etziñak;
abek irtenik aien bidera	bire guztiyan saiatu eta
gabez ziyoten lagundu,	abek ingura eziñak,
bañan emengo arrantzaliak	eman ziyoten lenez gañera
azkar zuten au jakindu.	aieri tripako miñak.
5.	12.
Farolarekin aritu arren	Larogei ta bat minutu justu
gabez itsaso erdiyan,	zituzten pasa birian,
jakiñik aiek zer asmo zuten	sosegu onez iritxi ziran
emen zai zeuden guardiyan;	neurri parerik gabian;
eta itxonik etorri arte	minutu t' erdiz atzeragotik
jendiak molla berriyan,	bestiak erdi gordian,
denak arrika eman ziyoten	braketatikan eldu ta jaso
zebiltzalako tranpiyan .	zituzten denak aidian.
6.	13.
Pasaitarrakin zebiltzatela	Non dute orain lege gabeko
ote zuten an pentsatzen?	len jaso zuten bandera?
Gizarajoak toki onera	Oso altuan bazuten ere
desafiyo egin zuten;	sartu zaiote lur-pera;
dirua ere berak momiyo	merezi gabe zeukaten eta
aurretik zuten paratzen,	ekarri dute onera,
zazpi urteko lana badute	bear dan leku egiazkora,
orain malkoak sekatzen.	Donostiyako kaiera.
7.	14.
Aiek ain gogor ikusirikan	Urrenarako jakin zazute
erriyak zituzten alde,	au dala beti nagusi,
nai ez badezute sinistatu	eta Luixek koroi eder bat
Tolosarrenari galde;	dubela ondo merezi;
Gipuzkoatarren kontra joan dira,	amalau sari onragarriyak
guretzat askozaz obe,	ditu legez irabazi,
orain erdiyak gelditu dira	obe du iñork Donostiarren
txanpon zar bat ere gabe.	kontra sekulan ez asi.

1910eko apustua: Donostiako bi baserritar, Orioko arraunlari bakar baten aurka

Zein urtetan gertatu zen zehazki ez dakigun arren, badakigu 1910 urte inguruan gertatu zela orain kontatuko dizuedan apustu kurioso hau. Protagonistak: Donostiako bi baserritar (aietearrak, hain justu) eta Orioko arraunlari entzutetsu bat.

Antonio Zavalak AUSPOA Bilduman argitaratutako Estropadak Bertsotan(*) liburuan aurkitu dugu gertaera hau, azalpen batzuk ematen baititu Fermin Imaz bertsolari donostiarraren bertso batzuetan narratzen dena hobeto ulertzeko. Eta, dudarik gabe nik baino askoz grazia handiagoarekin egiten duenez kontakizuna, hobe dut besterik ez esan eta hitza Zavala jaunari berari eman:

"1910 urte inguruan ba omen zan Orion izengoitiz Aundiya edo Orioko Aundiya esaten zioten gizon sendo bikain bat, itxasoan makinista ibiltzen zana, Orion garai artan zan arraunlaririk onena.

Aundiya onek apustua egin zuan Aiete aldeko bi baserritarren kontra, Orioko barratik Donostiraiño, sei milla guzira, arraunketan batelean. Baserritar oiek pasaitar batzuekin prestatu omen ziran.
Estropada asi eta Aundiya aurretik jarri zan. Bi minutu baiño geiagoko aldea artu zien baserritarrei. Auek indarra bai ugari, baiña trebetasunik ez. Itxura gabeko arraunketan zijoazen.
Orduan, Pasaiko maixu oiek, albotik zijoazen baporetik, oiu egin zieten:

-Motellek, zuzen joatea naikoa dezute! Jarri baporearen ondoan eta segi oni lasai! Baiña zuzen! Zuzen!

Baita ala egin ere baserritarrak, eta alderatzen asi eta bai aurreratu ere oriotarrari. Alde aundiaz irabazi zioten.

Gertaera ontaz bertsoak jarri zituan Donostiako Fermin Imaz bertsolariak. Ez degu papera iñon ere arkitu. Emen eskeintzen ditugun bertsoak bertako mariñel zaarrei -Inazio Aizpuru, Inazio Karril eta abar- zor dizkiegu. Baita eman ditugun argibideak ere."

Bakarra bikotearen aurkako estropada

1. Bertso batzuek ateratzeko, jaunak, izan det asmua, orain baño leenagotikan artua neukan planua; batzuentzako poztasuna da, bestientzako damua; tokatzen ez dan arrazoyikan publikatzera ez nua, gure Jainkuak eman deidala entendimentu sanua.

2. Gauzak pasatu diran bezela, kristauak, nai ditut konta; arraunian asi ziraden beatzi t'erdiyak jota; ango jendien burlak orduan brankan gañera iyota, esanaz: «Eman akiyozute erremolkeko txikota, oiek emendik Donostiyara ez dituk iritxiko ta».

3. Oiek ez-ezik bestiak ere oituak burla egiten, bañan ez dakit pertsonarikan errespetatzen dakiten; bañan orrela oinperatzia zer pena ematen duten, etzuten asko pentsatzen baño inbentzible ziran irten, ...................... ......................

4. Gizon galanta izanagatik ez da jeniyoz ustela, andik onuntza olako markik etzun egingo bestela; bañan berriz e bikuarekin fiyatu ez ditezela, sei milla eta piko badaude esaten duten bezela, gizon bakarra probatutzeko uste det naikua zala.

Badugu estropada bitxi horren beste erreferentzia bat. Izan ere, Fabian Loidi apaizak, bere Oriotarrak poeman (**), bertso batzuk eskaini baitzizkion Orioko Aundiari. Bertso horietan aipatzen den desafioa Fermin Imazek kontatutakoa berbera bada, aipatzekoa da hemen ez direla bi baserritar donostiar agertzen oriotar handiaren aurka, Erdozia donostiarra eta Artzak pasaitarra baizik. Harritzekoa da Antonio Zavalak izandako informatzaile zuzenek horrelako datu bat gaizki ematea, eta agian antzeko beste apustu bat zela pentsa liteke. Baina tira, estropada bera izan edo ez izan, horra bertsoak:

Orioko aundia

1. Orio degu gizon bikaiñak sortu dituan erria. Bi metro luze, indar biziko zan Oribarko Aundia. Palanka-beso, gerri biguna, erraldoi arraunlaria. Aren indarrak ikaratu zun Kantabri-kosta guzia.

2. Arraun-lanean danak ausita etsairik gabe gelditu, neurriz kanpoko borrokaria, gizonak ezin garaitu. Itxas-olatu aundiak ere ezin zioten jarraitu. Aren garaian batel-estropak erabat ziran amaitu.

3. Erraldoi ori menderatzeko baziran asmo zorrotzak; bear zirala iru gizonen beso, gerri ta biotzak. Agertu ziran indar aundiko bi arraunlari batentzat: Donostiako Erdozia ta bestea Pasaiko Artzak.

4. Oriotikan Donostiraiño eratu zuten borroka. Zubi aurretik abitu ziran arraun-indarrez orroka, Aundi bakarrak bide erdiraiño erakutsi zien popa, azkenik larri ontzi bikoak irabazi zun estropa.

(Argazkia: Aieteko Munto baserri ezaguna, gaur egun tamalez erortzear dagoena).
(*) ZAVALA, A: Estropadak bertsotan, AUSPOA Bilduma, Sendoa, Oiartzun, 2003.
(**) LOIDI, F: Esku-azalak, Colección Olerti., 1962

1915: Kontxako Banderarik ez?

Ezkerreko argazkian ageri den hori Biktoriano Iraola duzue (1841-1919), behean kopiatu ditudan bertsoen egilea. Jaiotzez sanjuandarra izan arren, Donostian pasatu zuen ia bizitza osoa.

Bertsoak 1915ekoak dira. 1911ko edizioan izandako iskanbilen ondorioz, hiru urtez ez zen Kontxako Banderarik antolatu, eta 1915ean ere bazirudien ez zela banderarik izango. Horren harira jarri zituen ondoko bertsoak Iraolak.

Hala ere, azkenean jokatu zen estropada, eta, oriotarrak faborito baziren ere, donostiarrek irabazi zuten, Soterotxoren gidaritzapean, 1915ko bandera hura. Blog honetan hainbat aldiz gogoratu dugun moduan, anekdota bitxi eta guzti.

Esanguratsua iruditzen zait bertso-sail honen azken bertsoa. Bandera ez antolatzeak eragingo lituzkeen kalteen artean, honela dio: "zeren diran bi festa eder galaztia: bat arraunian eta... ojuka bestia". Oso hitz gutxitan ederki azaltzen du Biktoriano Iraolak kirol eder honek dituen bi alderdi nagusiak: kirolarien ahalegina eta zaletuen grina.

Horra bertsoak:

Estropadak. Egia ote da?

1. Estropadik eztala udara onetan, ori kontatzen dute leku geienetan; asko gelditu biar dirade penetan, ez ikusi biarra zutik txalupetan bulla dariyotela danak erriyertan.

2. Jokatzeko eguna allegatutzian, eta siñale danak jarri ondorian, beti bazuten zerbait treña bakoitzian: batian iskanbilla, ojuka bestian... Izugarriyak dira orrela astian!

3. Noizbait jokatutzeko prestatzen badira, altxa ta berriketan berdiñ asten dira; ikusi izandu det aien erretira, jokatu gabetandik saltatzen errira eta andikan joaten sagardotegira.

4. Bogalari bikañak eustian lanari, badakite altxatzen onra erriyari. Eta asarretzian? Gezurra diruri! Naiago amor eman baña len iñori, biziya kendu... iru baso sagardori!

5. Garbi aitortu nai det, gizonak bezela, oraingo gaztiakin ari ez naizela; ez dakit mutill abek diraden orrela, baña iduritzen zait esan litekela lengo zarraren antza izango dutela.

6. Treñarekin etortzen ziran kanpotarrak, gaitzak ziraden neurtzen beraren indarrak; emenguak oju ta aiek deadarrak, a zer mutillak danak, onak edo txarrak, arraunaz berotzeko alkarren bizkarrak!

                                                             7.
                                                             Pena artzekua da
                                                             añ jende gaztia,
                                                             treñero apustuban
                                                             ez ikusitzia;
                                                             batzubek mar-mar daude
                                                             ori gertatzia,
                                                             zeren diran bi festa
                                                             eder galaztia:
                                                             bat arraunian eta...
                                                             ojuka bestia.

1915: Bejon daizutela, donostiarrak

Blog honetako beste sarrera batean aipatua dut 1915eko Kontxako bandera berezi hura: gorabehera handiak izan ziren Donostiako eta Orioko zaletuen artean, anekdota kuriosoa izan baitzen hilkutxa batekin, eta hurrengo urtean ziatzen era aritu omen ziren oriotar arraunlariak Kontxan lehian ari zirela.

Gaurkoan, urte hartan jarritako bertso batzuk dakartzat hona. Badirudi Fermin Imaz bertsolari donostiarrak jarritakoak direla. 1915eko bandera hura nola joan zen aipatzen da bertsotan (ezustean San Juan eta Donostia sailkatu ziren, ordena horretan, bigarren iganderako, eta azken jardunaldian Donostia irabazle).

Baina, bereziki, 15. bertsotik aurrera esaten dena hartuko nuke nik kontuan: donostiarrak elkarren artean mokoka aritzea ez zitzaion, antza, batere gustatzen Imazi, eta horren kontra dihardu. Lehenago ere ekarri nuen blog honetara sail horretako bertsoren bat edo beste, eta hortxe dituzue beti begien bistan, blogaren eskuin aldeko goialdean. Horixe baita nire desioa, Donostia "unituta" izatea arraunaren arloan, donostiar guztion artean bil ditzakegun indarrak alferrik gal ez daitezen. Horra bertsoak:

"Bejon daizutela, donostiarrak"

1	2	3
Milla bederatzi egun	Bi Pasaietakuak	Sei milla errial zuten
ta amabost urte,	Donostiyarekiñ,	premiyo onenak,
agorren emeretziyan	Oriyokuak ziran	bigarrenak lau milla,
señaladamente,	laugarrenarekiñ,	bi milla urrenak,
aurtengo estropadak	ta amalauna gizon	eta berrogei duro
diran mediante,	txalupa banarekiñ;	laugarren zubenak;
Donostiko kuadrilla	trabesak jaso dira	alkar artu ezkero
lasaitu da fuerte,	lege onarekiñ,	orduan zeudenak,
bigarren premiyua	eztago kontatzerik	kasturako aiñbeste
irabazi dute.	galdu dan arekiñ.	bazeukaten denak.
4	5	6
Amaikak eta bostian	Bertara zidanian	Bi premiyuak oso
elkarren parian,	jendia seriyo,	seguru zeuzkaten,
Kontxatik ateriak	ogei bat minutuan	saiatu dira baña
denbora berian;	naiko istoriyo;	kosta zaie jaten;
iru milla t' erdi buelta	famarikan geiena	naiagatik eztira
zeukaten urian,	zeukana Oriyo,	danen buru erten,
kolpe alperrik egiñ	len ondo ateria	eztaki iñork neri zer
eztute birian,	nai zuten gora iyo,	poza eman nauten,
iñor ezta ibilli	oraiñguan kukuak	len Oriyon ziranak
galtzeko idian.	alrebes jo diyo.	Donostiyan aurten.
7	8	9
Danai bentaja aundiya	Gizon oiek zebiltzan	Jendiak eragiten
nai ziyoten kendu,	aurrena poztuta,	ziyon diruari,
azañ ori egiñ arte	gerora jarri ziran	makiña bat pertsonak
etziran kontentu;	bastante oztuta;	esan naute neri;
artarako mutillak	oriyen desaidiak	bezperatik an ere
zituzten mantendu,	eztaude aztuta,	trabesa ugari:
bi minutuz eztute	apustubak beñere	berrogei duro bosti
lengo markik ondu,	gauz onik eztu-ta,	ta ogei duro biri;
uste etzun petardua	juanak badira poltsak	konfiantza geiegi
berak eraman duo	ederki ustuta.	artzia da ori.
10	11	12
Arro zabiltzan oiek	Bigarren premiyua	Bi onenaren prueba
gaur daude lotsetan,	Donostirakua,	utzi zan geroko,
manifestatzen zaie	San Juanek eraman du	txalupak trukatuta,
pena biyotzetan;	lendabizikua;	ogei ta seirako;
apanak aundi zeuden	irugarren Oriyo,	denborale gaiztua
lenago itzetan,	kuadrilla pijua,	gertatu zalako,
gero deskuidatu da	itxasoko lanetan	zortzi egun atzerago
San Pedro giltzetan,	maña aundikua,	luzatu da franko,
larri samar ziranak	oraiñgu ontan eman	bandera ta diruba
baziran galtzetan.	diyote naikua.	Donostiyarako.
13	14	15
San Pedro ta Oriyoko	Oriyotarrak beintzat	Donostiñ e badade
arraunkalariyak	Zumaitik bat jana,	ez jende bikaña,
aspaldin zebilzkiten	oso gizon aberats	gaizki esaka ibilli
arrunka aundiyak;	on batek emana;	dutenak mingaña;
orra oien ollasko ta	banderakin juateko	erriyan bertakuak
zekor-aragiyak,	ziran beregana,	kontra, alajaña,
geratu dira oso	bañan gertatu zaie	badira okasiyua
lotsagarri biyak,	eziñ eramana,	ipintzeko aña,
beñere eztu gauz onik	zergatik etorri dan	ortarako obiak
burla geiegiyak.	aurten guregana.	laguntzeko baña.
16	17	18
Gizon prestu oieri	Ez gure anayikan	Len ere Donostiyak
nai'et adierazi:	erosi ta saldu,	bazun merituba,
zertako etziran berak	ori egiten dunak	emen gertatzen zana
or brubetan asi?	juiziyorik al du?	eziñ unituba;
Donostiarren izenik	Askoz e obia da	aurten pasa danakin
eztute merezi,	alkarrena bildu,	nago arrituba,
gustora dijuanai	ta sasoia irixtian	bañan oraiñ jendia
zertan galeazi?	denai gogor eldu,	dago argituba,
Ez al dute bandera	Donostiyako onrik	geonen paltan zegon
ondo irabazi?	eztedilla galdu.	lotan geldituba.
19	20	21
Oraiñ ogei ta bost urte	Orrenbeste desaire	la, donostiarrak,
gure Luis Karrill,	egitia ala,	unitu batera,
asko irabaziyaz	gauz ori bai nik gaizki	urrengorako ondo
prestu eta umill,	billatzen derala;	kontubak atera;
munduko ejenpluan	alakua eziñ izan	berdin gizonetatik
geratu zan abill,	kristau naturala,	badago aukera,
etzan zerura juango	iñork eztu esango	baldin alkarganatzen
ezpaldin bazan ill,	ondo daguala,	ezpaldin bagera,
andik ere lagunak	sinixtu gu're amaren	sartu aziko gaituzte
aiudatzen dabill.	semiak gerala.	betiko oinpera.
22	23	24
Donostiar kaxkariñen	Don Antonio Elosegi,	Agur, oriotarrak
arraunketa azkarrak	gure kontzejala,	da San Pedrokuak,
aterazi dizkate	ori izandu degu	desairosuak eta
abutik aparrak;	danen kabezala;	ajol gabekuak;
usteko zuten oiek	len e bakiñakigun	eztu orla ibilli biar
zirala bakarrak,	gizon ona zala,	kristau legekuak,
azañak egin ditu	gurekin portatu da	estimaziyo gutxi
aben potakarrak,	iñor ez bezela,	dauka alakuak,
bejundaizutela,	naitasun eder ori	izan zaitezte biyotz
Joxe Maritarrak!	kontserba dezala.	obiagokuak.
	25
	Sanjuandarrak nai etzun
	banderik uztia,
	bañan portunatu da
	guk irabaztia;
	alare lotsagarri
	geratu eztia,
	ondo portatu dira
	bat eta bestia,
	biba Donostiyako
	kuadrilla gaztia!

1940: Koldo Mitxelena donostiarrei burlaka

1940. urtean, Oriok irabazi zuen Kontxako bandera, bi igandeetako denborak batuta markarik onena egin zuelako. Hala ere, bigarren jardunaldian Donostiako Amaikak Bat taldeko trainerua izan zen nagusi (hona hemen denborak). Garaipen horren harira, anekdota bitxi bat gertatu zen, eta Koldo Mitxelena hizkuntzalari handia izan zen protagonista.

Koldo Mitxelenak berak kontatzen duenez (*), Burgosko espetxean zegoen urte hartan, beste hainbat euskaldunekin batera, gerraosteko kartzela-zigorra betetzen (hortxe duzue eskuineko argazkian Mitxelena, zutik daudenen artetik bigarrena ezkerretik hasita, gerrako fronteko hainbat adiskiderekin).

Mitxelenaren kontakizunaren arabera, urte hartako irailean familiarteko baten bisita jaso zuen Burgosko espetxean preso euskaldun batek, eta donostiarren garaipen horren berri izan zuen. Ziztu bizian zabaldu omen zen albistea euskaldunen artean. Jakina, donostiarrak pozez zoratzen jarri omen ziren, guztiz harrotuta, kartzelako bat baino gehiago dezente gogaitzeraino-edo.

Ez dakigu gogaituta utzi zituzten horietako bat Mitxelena errenteriarra izango zen, baina badakiguna da beheko bertso horiek idatzi zituela, donostiarrei adarra jotzeko intentzioarekin.

Bertsoetan ikus dezakegu nola aipatzen duen behin baino gehiagotan "Patxi" santua (Franco, noski), eta baita "Pamao" ere (Eustakio Iraola, "Famao", garai hartako donostiarren patroi ezaguna). Horra bertsoak:

1.	4.
Zenbait bertsotan azal bear det	"Aufa! Etzegok mundu guzian
azaldu al baldin bada,	gu bezelako mutillik!
gure gañera erori zaigun	Gora Amaikak! Gora Donosti!
eraso gogor zakarra.	Gora Kiriko ta Karril!
Atzo jokatu estropadak ta	Lagundu digun Santu berria
garaile donostiarra…	Jaunak dezala berekin!
Gure oraingo entzun bearra	Gora Pamao! Betor onera
ezta izango makala!	iñon bada galtzadunik!
Goiko Jaun onak emango al digu	Eztator iñor… Ez baitek jaio
eramateko indarra!	donostiarren berdiñik."
2.	5.
Ori da gauza arrigarria…	Gaurko gurenda ospatu bedi
Donostiarrak lenbizi!	Kirikorena bezela:
Patxi Santuak mirariren bat	piztu argiak, jantzi leioak
egin duela dirudi.	Patxiri jarri kandela…
Santu berriak lagundu arren	"Marca Pamao" karameloak
atik eztute merezi.	laister egin ditzatela…
Ta… aspaldi ontan nola eztuten	Amaika urtez egon bagera
olakorikan ikusi,	gure txokoan erreta…
esponja baño arrogo daude…	ara aurtengoa guk irabazi…
Oien ondoan zein bizi!	Danak izorraitezela.
3.	6.
Irten zulotik, donostiarra…	Urte bat laster dijoa eta
mingaña ongi dantzatu;	egin orain lasai parra,
ainbeste urtez ixil bearrak	Datorrenean… ongi dakizu:
ia ia lertu zaitu.	zokoan gorde bearra,
Bota arrunkak zuk oi bezela,	Asterakoan: "Aupa Amaikak!
arro-panparroi agertu:	Aurrera Donostiarra!"
au jakin gabe gipuzkoarrik	Gero itzulera, beti bezela,
ez bedi beintzat gelditu;	larri begian negarra…
oraingoa, ba, zurea da ta	Beste olakorik ikusterako
bazter guziak nazkatu.	luza bear zaizu bizarra!

(*) Koldo Mitxelena: Euskal idazlan guztiak, I, Klasikoak, 21, 1988. Euskal Editoreen Elkartea.
AUSPOA saileko Antonio Zavalaren "Estropadak bertsotan" liburuan jaso dugu anekdota eta bertso hauen berri.

1891: Donostia Getariaren aurretik, Iparraldekoei mezua

Guztiz ezaguna da Donostiak eta Ondarroak 1890ean jokatu zuten desafio handia. Luis Karril patroi izanik arraunlari donostiarrek irabazitako estropada hura arraunketaren historian izandako entzutetsuenetako bat da, ospe handienekoa ez bada.

Era horretako norgehiagoken sorburua herri edo kuadrilla batek beste bati botatako erronka izan ohi zen. Ondarroak bere burua garaiezintzat izaki, donostiarrek hori uretan frogatu behar zela bota zieten ondarrutarrei. Horrela eratu zen orain azalduko ez dugun estropada hura (guztiz ezaguna baita).

Kontua da 1890eko garaipen hark sekulako burrundara sortu zuela kosta osoan, eta, noski, donostiarren garailetza zalantzan jarri nahi zutenen desafioak jasotzen hasi ziren kaxkariñak. Desafio horietako asko Iparraldetik ("Frantziatikan") etorri ziren, eta horiei emandako nolabaiteko erantzuna da gaurkoan dakarkigun bertso-paper hau. 1891n Donostiak (Kiriko handia patroi) Getariaren aurretik lortutako Kontxako Banderaren berri ematen da, Iparraldekoei donostiarren ahalmenaren berri emateko; azkenik, erronka onartzen dela adierazten zaie, hitz hutsak albora utzi eta dirua jarri dezatela esanez. Horra bertsoak:

1	7
Estropara bat premiokua	Esan bezela martxatu dira
jokatu da Donostian,	bi treñeruak batian,
jendia franko begira dagola,	kasik bentajan Getariarrak
Agor-illaren zortzian,	bandera ikutu artian;
Kiriko patroi, Pepe aurretik,	jendia franko baziyon begira
biyak mariñell-jantzian;	baztar guziak betian,
bertso berriak jartzera nua	aien dirubak gelditu dira
jakin dezaten Frantzían.	Donostiyako partian.
2	8
Lendabizikua bi txalupetan	Buelta emanda Donostiarrak
Donostiako gaztiak,	aurretik ziraden jarri:
aien pelia bukatu arte	«Ea, mutillak, bentajan gaituk!
egondu ziran bestiak;	-esan zioten alkarri-.
jendia asko kontsolatu du	Lenago ere bazekiagu
gutarrak irabaztiak,	beste oinbesteren berri».
erri ontako semien amak	Aien orduko konsueluak!
eztaude atso tristiak.	Etziran triste etorri.
3	9
Batek gogotik korritu zuben,	Donostiyako kaballeruak
ia ark aña bestiak,	ikustera juan dia,
zein ez giñuen kontsolatuko	gañera berriz eztakit zenbat
aik orrela ikustiak?	Madrid aldeko jendia;
Ogei ta zortzi gizon ondradu	biar bezela kunplitzekotan
amari asko kostiak,	estroparako legia,
oiek dirade Donostiako	Donostiarrak dirade maisu,
Jose-Maritar gaztiak.	artu leizteke fedia.
4	10
Gazte jendia ala jokatzen	Juan dan urtian Ondarroatik
zuten denboran ikusi,	ziran persegiantiak,
Kiriko eta bere lagunak	egun batian egin zituzten
korajez ziraden asi;	aiekiko pakiak;
arraun aundi bat firme arturik	ta aurten berriz Frantziatikan
Pepe jarri zan lenbizi,	arronka asko botiak,
esaten zuben: «ia, mutillak,	obraz ez dira iristen baño
nere juegua ikasi!».	mingañez balientiak.
5	11
Kirikok zorrotz esan zioten:	Frantzi aldeko gizon indartsu
«Jaunak, preparatzen asi;	bizkor intelijentiak,
Getariako gizon oriek	zuen aldian Donostiarrak
bear ditugu ikusi.	daude langille fuertiak;
Azkar gelditzen baldin bagera	aien itestan errenditzeko (sic)
emango degu itxusi,	ez gerade inozentiak,
diru askoko premiyua da,	len egindako zitalkeriyaz
ez degu galtzerik merezi».	gaude bastante betiak.
6	12
Getariako patroia ere	Orra amabi bertso berri ta
etzan aldrebes mintzatu:	bost zentimuan papera,
«Ea, mutillak, denbora da-ta	Frantzian diran bizkorrenairi
oraintxen ondo pentsatu	jarri zaiote aukera:
itxasuari kontra egiñez	diruba berdin depositatu,
arraunak nola dantzatu,	nai dutenian atera,
Donostiako premio ori	Donostiyatik deitzen ditugu
al balegi alkantzatu».	gizonez gizonetara.

1889: Sanjuandarren traineru seboduna

Pepe Artola da, dudarik gabe, blogari koxkero honentzat, XIX. mendeko Donostiako pertsonaiarik kuttunenetako bat. Berezko grazia eta "errikoxemeen" umorea barra-barra zituen gizon hark. Hainbeste ganorabako eta txoroflautarentzat estatuak eta bestelako omenaldiak eskatzen diren garai honetan, hobe genuke donostiarrok gure izaeraren neurria eman duten pertsona hauen oroimena ez galtzea (ezkerreko argazkian duzue Pepe Artola).

Arraunari dagokionez, hainbat bertsotan landu zituen Pepe Artolak ikusi zituen estropadak eta garaipen eta porrotak, eta bere grazia bereziarekin kontatzen zituen betiere, garaiko bere herrikideen gustagarri. Haren bertso-paper batzuek eman digute, hain justu, orain kontatuko dugun istorioaren berri: sanjuandarrek eta donostiarrek 1889an izandako desafioa eta traineru seboduna.

Kontua da 1889ko Kontxako Bandera jokatu zela irailaren 23an, eta donostiarrak garaile atera zirela sanpedrotarren eta Donostiako beste traineruaren aurretik. Azkenak geratu ziren sanjuandarrak, eta dirudienez nahiko atzean geratuta; emaitzen dokumentuetan ez da jasotzen Pasai Donibanekoen denborarik. Ez ziren estropadarekin batere konforme geratu, antza, San Juanekoak, eta, arantza kendu nahian-edo, desafio egin zioten irabazleari, hau da, Luis Karrilen tripulazio donostiarrari.

Esaten zuten Donosti ontan
etzeguela gizonik,
berriz pelian asi ezkero
etzekatela gauz onik,
amar bat milla errial pozik
jarriko zutela andik,
beste ainbeste nai baldin bazan
baldin ta jarri emendik.

Kondiziyua lan abek zuten
treñerua abek artu,
ala berian abek zutena
Pasaitarrari trukatu,
esanaz aiek len zebiltena
kabarra zala gertatu,
arrengatikan zirala bada
arren atzian geratu.

Arretarako lenaztik zuten
seboz ondo bete killa,
nairik aurria denai artuta
ondo irten gizon pilla,
Donostiarrak joan ziranian
aien kabarraren billa,
kraka ikusi ziyoten eta
andik asi zan naspilla.

Donostiyako patroiak zuben
esan arrazoiarekin,
treñero ura etzeguela
estropararako berdin,
eztala ondo arrexkatzia
ontzi sebodunarekin,
alaz guztiyaz irtengo zala
itz eman zubenarekin.

Argi dago zein zen "nahaspila". Sanjuandarrek ontziaren aitzakia eman omen zuten Kontxan hain makal ibiltzeko, eta desafioa egin zieten donostiarrei, baina elkarri traineruak trukatuta. Pasaitarrek erabilitako traineruaren bila joatean, Luis Karrilen mutilek harrituta eta haserre ikusi zuten sanjuandarrek seboa emana ziotela ontziaren azpialdeari.

Horrela zioen, Rafael Agirre Francok zehazten duenez, La Voz de Guipuzcoa egunkariak: "a los marinos de aquí les causó mala impresión el saber que la lancha que usaron los de Pasajes en el último regateo estaba untado de sebo, porque entendían que habiéndose carenado las cuatro traineras en este puerto no tenían derecho los de Pasajes a retocar el que les cupo en suerte". Iskanbila dezente izan zen horren harira, eta portuko komandante Baldasano jaunaren arbitrajea ere beharrezkoa izan zen auzi hori konpontzeko, eta halako batean konforme jarri ziren ontzi kontuetan.

Desafioaren eguna iristean, urriaren 6an, San Juanekoak Ondarroako arraunekin aurkeztu omen ziren Donostian, garai hartako onentsuenak zirelakoan. Uste zuten horrela erraz gaindituko zituztela Donostiako "zaharrak". Baina:

Esan bezela biyak batian
emendikan ziran irten,
indar lanari denak txit gogor
ziyoten bada ekiten,
emengo zarrak bala bezela
zuzen ta bizi zebilten,
bestiak berriz apar tartian
esponja ta ura egiten.
(...)

Donostiyarrak aisa diyote
estropara irabazi,
lengo txandan bañan atzerago
orainguan dute utzi,
obea zuten ez baziraden
pelian jokatzen asi,
eskax dirala indar lanian
berak lezakete etsi.

Estropara ontan ler egiñ eta
onuntz iritxitakuan,
beste ontziyan denak sartuta
beren errira ziran juan,
lenago deitzen zaion bezela
arunzko Pasaya San Juan,
Donostiyarrek onez aurrera
deituko diyote Juan San.

Tornozulotik HITZAn berriro !!

Donostia eta arrauna uztartzeko bokazioa duen blog xume hau Irutxuloko HITZAn aipatu zuten irailean, egunkari horrek Kontxako Banderaren harira argitaratutako gehigarrian. Berri pozgarria izan zen honako blogari honentzat. Berriro ere pozteko gaia eman dit egunkari arraunzale donostiarrak, blogaren beste ezaugarri bat plazaratzen baitu HITZAk gaurko alean: bertsoak.

Blogari begiratu arin bait ematea besterik ez dago, istorio zaharrak kontatzeko zaletasuna dudala ikusteko; eta, bertsoak izan dira, luzaro, istorio jakingarriak gizarteratzeko baliabide erakargarrienetako bat. Han eta hemen bildu ditudan istorio eta bertsoak zuenganatu nahi izan ditut: adibidez, gaurkotasuna izanagatik aspaldikoa den donostiarren arteko ikamika; 1915ean oriotarrak, donostiarrak eta hilkutxa baten inguruko istorio xelebrea, XIX. mendeko getariarren eta donostiarren arteko batel-desafioa, edo 1925eko Ur-Kirolakeko arraunlarien balentria mingarria. Azken istorio hau hartu du hizpide Irutxuloko HITZAk arraunak eta bertsoak duten lotura aipatzeko.

Berriro ere, egunkari horri eskerrak eman beharrean nago, arraunari eskaintzen dioten atentzioa ez delako nolanahikoa eta nire bloga hainbesteraino kontuan hartzea oso pozgarria delako niretzat. Nire eskerrona behar bezala ez dakit ondo adieraziko dudan, eta, bertso gaietan ari garenez, Manuel Lasarte handiaren bitartez hitz hauek esan nahi nizkioke HITZAri, leitzarrak direlakoan:

Gaur erregaliz jantzi naute ta
pozik arkitzen naiz ziñez.
Nik onenbeste merezi nunik
nago siñistu eziñez,
baiña leitzarrak gaur denak egin
dute borondate fiñez.
Kezka bat daukat, zuekin zorrak
nola ordaindu jakin ez.

Gora Ur-Kirolak 1925

Joan den astean Ur-Kirolakek 1925ean oinazez irabazitakoa kontatu nuen, eta ARGIA astekariko kronika bat ere gehitu nizuen. Astekari horren hurrengo alearen azalean, 1925eko abuztuaren 30ekoan, honako bertso hauek argitaratu ziren, garaipen haren omenez.

(Irudia: ARGIA aldizkariko hemeroteka)

Izurdearen fama eta botakarraren izana

Botakarra, Scomberesox saurus.

Demagun izurde bat eta botakar bat uretan ziztu bizian igerian ikusten ditugula, norgehiagoka larri batean lehiatzen. Jakinik bata bestaren harraparia dela, lehia orekatua izango al litzateke? Zein gertatuko litzateke irabazle?

Ez, ez, lasai... oraingoa ez baita itsasoko animaliei buruzko natura-dokumental bat, XIX. mendeko getariarren eta donostiarren arteko arraun-desafio bat baizik. Eta zer pintatzen dute, bada, bi animalia horiek istorio honetan? Ba, horiexek zirela desafio hartako ontzien izenak: Izurdia Getariakoa eta Potakorra Donostiakoa.

Desafioa Getarian jokatu zen; zein urtetan egin zen ezin dugu jakin zehazki, ez baitago data zehatzik adierazita inon. Hala ere, Antonio Zabala zenak Jose Manterolaren bilduman jasota topatu zituen egun hartako kontuak jorratzen dituzten bi bertso-paper. Hortaz, eta bilduma hori 1877koa denez, estropada nahitaez lehenagoko urteren batean gertatu zela badakigu behintzat. Bertso-paper horietako baten izenburua (Izurdiaren fama eta potakorraren izana) erabili dut, hain zuzen, idazki honi titulua jartzeko.

Dena delako urte hartan, nolabaiteko liskarra izan omen zen arraunlari getariarren eta donostiarren artean, Donostian lehenago antolatutako estropada bat zela medio: hainbat kontu eta eztabaidaren ondoren, ez zen estropada jokatzerik izan. Hurrengo egunetan, Donostiakoei errua botaz, Getarian burla eta mespretxu ugari ibili omen ziren airean donostiarren kontra. Azkenean, kontuak garbitzeko-edo, getariarrek desafioa bota zieten donostiarrei: batel-estropada bat, bosna arraunlari eta patroia izanik tripulazioa. Eta mila erreal jokoan; ez zen sari makala, garai haietarako.

Donostiarrek desafioa onartu, eta hitzartutako egunean hantxe agertu ziren Getarian batel gainean Donostiako gazteak, Anselmo patroiaren gidaritzapean. Eta bai gazteak izan ere donostiarrak, hamazazpi-hemezortzi urteko mutikoak baitziren. Getariako jendea seko harrituta geratu omen zen, gaztetxo haien itxura ikusita:

Allegatu ziraden
Getariko errira,
noski jendia franko
bazegon begira;
alkarri esanaz zeuden
alditik aldira:
"oiek estroparako
gizonak al dira?"

Apusturako lasta gisa, sei-zazpi arroa harri hartu zituzten donostiarrek, eta, bertso-paperetan esaten denez, hori ere txit barregarria izan omen zen getariarrentzat. Potakorra ea "pleiteroa" al zen (pleita edo karga eramaten zuen itsasontzia, alegia) eta antzeko burlen berri ematen da bertsoetan. Abiatu aurretik, orekarik gabeko norgehiagoka zirudien: gizaseme sendo eta zailduz osatutako izurdea, oraindik ia nerabe ziren gazte batzuez osatutako botakarraren aurka. Alabaina, uraren gainean giharrak dantzan hasi zirenean:

Gizon aulak zirala
galdubak petxutik,
indarrik etzutela
ibiltzeko txutik;
alere izurdiak
ez tragatziatik,
potakorrak utzi du
izurdia atzetik.

Oraiñdaño itxasuan
askok du ikusi:
izurdiak segita
potakorra igesi;
orain biyak pelian
diranian asi,
potakorra jarri da
izurdian nagusi.

Garaipen honek oso pozik jarri zituen, noski, donostiarrak. Ezustekoa eman eta mila erreal poltsikoratzeaz gainera, azkenaldi horretan jasan zituzten burlak kitatu zituzten getariarrekin. Eta, atzera, burlak beste aldera itzuli ziren:

Zubek eginak diran
burlaren erdiyak
jarri eztitugu emen
ez pentsa guziyak;
amarretatikan bost
dirade utziyak,
karanba getariyar
demontrez josiyak!

Adios, getariyarrak,
adios, ikusi arte,
ezer ofrezitutzen
bada eman parte;
Getariyatik ezta
Donostiya aparte,
adios, aje gabiak,
nai dezuten arte.

Azken lerro hauek une horretako sentimenen isla besterik ez dira, ez dakidala haserretu getariarrik. Arraunean garai onenak bizitzen ari ez diren bi herri historikoren omena izan dadila istoriotxo hau.

Kontxa 1915-1916: Donostiako hilkutxa eta oriotarrak ziatzen

Donostiarrek estropaden historian bizi izandako xelebrekerien artean, aipatzekoak dira 1915 eta 1916ko Kontxako Banderetan gertatutako kontuak. Protagonistak: hilkutxa bat, bi arraunlari oriotar adar-jole, eta bi aldeetako bertsolariak.

Kontxako Bandera, gertatutako hainbat katramila zirela-eta, urte batzuk antolatu gabe izan zen, harik eta 1915ean berriro antolatzea ebatzi zuen arte Donostiako udalak. Udaleko ordezkariak inguruko herritara joan ziren, gonbitak egin eta estropadarako tripulazioak erakartzeko asmoz.

Lau ontzi batu ziren irailean lehiarako: Pasai San Pedro, Pasai Donibane, Orio eta Donostia. Oriotarrak ziren faborito nagusi, 100 - 40 aldearekin egin baitziren trabesak. Beste bi lehiakideak nolabait gutxietsiz edo, harrokeria punttu batez iritsi omen ziren Kontxara sanpedrotarrak eta, bereziki, oriotarrak. Fanfarroikerian burlaka aritu omen ziren Oriokoak, banderaren aurreko egunetan.

Baina, zer da kontua eta, lehen igandean, Donostia eta Pasai Donibane sailkatu aurreneko bi postuetan! Pronostikoak hankaz gora bota ziren egun hartan, egundokoak entzun behar izan zituzten oriotarrek, harrokeria harengatik barrena minduta zuten donostiarren ahotik. Horren lekuko dira ondorengo egunetan argitaratu ziren bertso ugariak; hona hemen adibide bat:

San Pedro ta Oriyoko
arraunkalariyak
aspaldin zebilzkiten
arrunka aundiyak;
orra oien ollasko ta
zekor-aragiyak,
geratu dira oso
lotsagarri biyak
beñere eztu gauz onik
burla geyegiyak.

(Fermin Imaz bertsolari donostiarrarena da, Antonio Zabalaren ustez. Oriotarrei egindako "errietaz" aparte, ez da ahaztu behar, hala ere, donostiar askoren jokabidea ere kritikatu zuela bertsolari horrek; mezu honetan bildu nituen bertsoak urte hartakoak dira.)

Bigarren igandean, sanjuandarrak faborito (100 - 20 apustuetan), baina, itsaso zakarrarekin eta euri-zapar bortitzen pean, Donostia atera zen irabazle Pasai Donibaneren aurretik (hona hemen 1915eko denborak). Donostiarren tripulazioa: Francisco Vaqueriza “Soterotxo” patroi, Agustin Vaqueriza, Sebastian Vaqueriza, Cecilio Vaqueriza, Pascual Vicuña, Felix Vicuña, Javier Galdos, Jose Maria Zubiaurre, Roque Landaberea, Fermin Aristegieta, Jose Juan Aldanondo, Cleto Blanco, Jose Urresti eta Jose Maria Olaizola.

Garaipen handi horrekin harrotuta, donostiarrek, Oriokoei iseka egiteko asmoz, oriotarren hileta antzeztu zuten San Martin kale inguruan: kaja bat hilkutxa modura ibili zuten hara eta hona, haren gainean kandelak eta guzti jarrita. Pentsa liteke ez zutela batere gozo hartuko hori oriotarrak; haatik, barrenean gordeta edukiko zuten guztia, ederki gordeta eduki ere... eta hurrengo urtean etorriko zen buelta, 1916an.

1916an, Kontxako Bandera pixka bat egonkortzeko bidean zihoan, eta zazpi traineru elkartu ziren norgehiagokan: Donostia, Orio, Getaria (2 ontzi), Zarautz, Pasai San Pedro eta Pasai Donibane. Antza, urte horretan donostiarrak ibili ziren zertxobait aho-bero, eta ankekoak ziatzen jarrita ere irabaziko zutela esanez aritu omen ziren. Hala ere, Orio, erraz eta garbi, eta Donostia, ozta-ozta, sailkatu ziren bigarren iganderako. Jakina, aurreko urtean gertatutakoaren ondoren, ez zen makala izango morboa, donostiarrak eta oriotarrak parez pare aritu behar zutelako.

Eta ezagun da oriotarrak, aurreko urteko episodioak amorratuta eta urte horretako donostiarren harrokeriaz suminduta, ezin hobeto eta guztiz serio prestatuta iritsi zirela bandera hartan lehiatzera. Lehen igandean bezala, Orio nagusi izan zen bigarrenean ere, eta aise gainera, nabarmen (hona hemen 1916ko denborak).

Hainbesterainokoa izan zen nagusitasuna, itzulerako luzean Orioko traineruko bi arraunlari (ankekoak, pentsa liteke), dezente aurrea hartuta zeudela ikusita, zutik jarri omen ziren ontzian, eta ziatzen hasi, donostiarrei burla egiteko. Giroa gori-gori jarriko zuen horrek, noski, eta lehorrean, Portaletan, mutur joka aritu omen ziren bi herrietako jarraitzaile batzuk.

Bertsolarien artean ere, iritsi zen kontuak garbitzeko ordua (Gaztelu bertsolariarenak dira, Antonio Zabalaren ustez):

Juan dan urtian Oriyon
galera aundiyak,
paperan beintzat ala
ziran jarriyak;
uste det bueltak ere
dirala etorriyak,
egundaño gauza onik
ez arrokeriyak;
orra komeriyak,
gaude igarriyak,
aurten irabaziyak
jaunari graziyak,
ordañetan izaten
dira odolkiyak.

(Argazkia: Pasai Donibaneko trainerua, 1915eko Kontxan.)

Donostiarren arteko tirabirak, kontu zaharra

Arrauna beti borborka dagoen kirola da, eta, antza, aspalditik da horrela Donostian ere. Norbaitek pentsa lezake azken urteotako kontua dela donostiar arraunlarien arteko zatiketaren auzia, baina, bai zera. Donostiarren arteko tirabirak, norgehiagoka antzuetan indarrak alferrik galtzea, eta horrek sortutako kezkak, aspaldiko kontua dira. Ikusi bestela zer idazten zuen bertsolari donostiar honek duela ia 100 urte, donostiar traineruei buruz (Fermin Imaz da bertsolaria da, Antonio Zabalaren ustez):

Uniyorikan batere eztauka
Donostiyako erriyak,
zergatik dauden arrantzaliak
alkarren kontra jarriyak;
batek bestia ikusi nai ez,
zer gauza penagarriyak!
ezpaditugu lenbailen uzten
alkarganako tirriyak,
alper-alperrik egin ditugu
enbarkaziyo berriyak.

Ia, donostiarrak,
unitu batera,
urrengorako ondo
kontubak atera;
berdin gizonetatik
badago aukera,
baldin alkarganatzen
ezpaldin bagera,
sartu aziko gaituzte
betiko oinpera.

Kontu honetan, beste gai askotan bezala, gogoan dauzkat Larramendik euskaldunei buruz esandako hitz hauek: "Baldin alkar artzen bagendu guziok (...). Non da ordea elkarte hori? Nagoan isilik. Nere min garratzena da, are eztakuskula onetarik darraizkun kalteak eta gaitzak, eta dirudienez, ezagutuko ere eztigula, ditugun on piskak galdu ditzagun artean."